Jaargang 5 week 37
| 13 juli 2010 | tekst: Geesje van Haren | fotografie: Rogier ten Hacken | Artikel 13 | 14 |
Hoelang moet de wederopbouw van een stad in Europa duren? Zondag 11 juli werden de ruim achtduizend slachtoffers herdacht van de genocide bij Srebrenica, die nu alweer 15 jaar geleden plaatsvond. Anno 2010 willen de jongeren in het stadje graag verder leven. Een toekomst opbouwen. Maar de open wonden van de oorlog heersen nog altijd, zowel in het straatbeeld als in de menselijke geest.
Waar er vorig jaar in Potocari (gemeente Srebrenica) met 534 kisten de op één na grootste massabegrafenis sinds de Tweede Wereldoorlog plaatsvond, werd dit jaar een macaber record gevestigd. In totaal 775 slachtoffers van de genocide zijn zondag begraven en dat is de grootste begrafenis ooit.
Ondanks de jaarlijkse herdenking en de rechtzaken die veelal prominent het nieuws halen, raakt Srebrenica in de vergetelheid. Wederopbouw gebeurt er mondjesmaat. Beschoten huizen staan er nog net zo bij als vlak na de oorlog. Langzamerhand worden de ruïnes wel weer bewoond, maar een fijn leefklimaat is er niet. Het stadje is zeer gepolariseerd. Bosnische Serviërs en Bosnische moslims leven langs elkaar heen. En ook jong en oud leven in gescheiden werelden.
Documentair fotograaf Daniel Koning reisde in 2009 drie keer naar Srebrenica om daar het dagelijks leven van nu vast te leggen. “Het lijkt wel alsof daar nog maar drie jaar geleden een oorlog woedde, niet vijftien jaar terug. Het litteken is overal zichtbaar en voelbaar. Er is geen werk. En bezaait door de gemeente liggen nog landmijnen. De miljarden aan hulp hebben Srebrenica niet bereikt”, zei Daniel Koning bij de opening van zijn fototentoonstelling ‘Zilverstad, Srebrenica 15 jaar later’.
De gemeente Srebrenica telt 10.000 inwoners en het stadje zelf bestaat uit 2.000 mensen. Er wonen voornamelijk teruggekeerde vluchtelingen waarvan zestig procent Serviërs en veertig procent moslims. In het boek behorende bij de fototentoonstelling, komen enkelen van hen aan het woord. Abdulah Purkovic, eigenaar van hotel Misrlije, beschrijft hoe het vroeger was. “Voor de oorlog was de gemeente Srebrenica welvarend. Er waren terrasjes en hotels. Je had het geneeskrachtige water uit de rivier, Guber-Spa, waar veel mensen op af kwamen. Er werd goud gedolven en zilver. De bauxietmijn draaide op volle toeren, en de houtkap was een belangrijke bron van inkomsten. Er werd gevist in de rivieren, en gejaagd. Ook werden er tochten door de ruige rivier georganiseerd. In potentie is het hier nog steeds een toeristisch mekka. Maar ja, wie gaat er nou zijn vakantie doorbrengen in Srebrenica?”
Veel vluchtelingen die gedurende de oorlog zijn uitgewaaierd over Europa zijn nog steeds eigenaar van het huis dat zij in de jaren negentig hebben verlaten. Om emotionele redenen houden zij het aan, maar vaak doen zij er niets mee. “Wat zou je er moeten doen als je teruggaat?”, vraagt Jasmina Tepic zich hardop af. Op zesjarige leeftijd vluchtte zij en haar gezin uit Srebrenica, zij woont sindsdien in Nederland. Voor haar masterscriptie bezocht Jasmina Tepic het gebied vorig jaar. “De huidige situatie van de jongeren wil ik vergelijken met die in de tijd van het socialisme. Bij de gemeente kreeg ik een bureaucratisch en strategisch verhaal. Elke kritische vraag werd op mij teruggekaatst: Voel je je Bosniër of Nederlander? Je bent vervreemd van je land. Ga je wel naar de moskee? Voor wie ben je als Nederland tegen Bosnië voetbalt? De ambtenaar kon niet begrijpen dat ik meerdere identiteiten heb”, vertrouwde zij Daniel Koning toe.
Jasmina Tepic denkt er wel over haar ouderlijk huis ooit op te knappen, maar nu nog niet. In het boek vervolgt zij: “Voorlopig ga ik hier niet meer naartoe. Dit was een beetje te veel. Alles staat hier stil. In het jongerencentrum merkte ik ook dat er niet naar de toekomst wordt gekeken. Srebrenica is een spookstad waar het slachtofferschap overheerst en waaruit de jeugd weg wil.”
Haar verhaal is heel anders dan dat van de jongeren die nu in Srebrenica wonen. Zij komen aan het woord in de documentairefilm ‘Gestorven voor het Leven’, gemaakt door vijf studenten Mediastiek in Groningen. “Wij wilden in beeld brengen hoe het met deze jongeren gaat. Waar lopen jongeren in Srebrenica tegenaan? Hoe zien zij hun toekomst? Wat zijn hun dromen?”, vertelt Lisa da Licho. “Tijdens onze reis merkten we dat de jongeren niet graag terugkijken, maar juist vooruit willen denken. ‘Waarom zouden wij blijven hangen in het verleden?’ vroegen zij ons. Ondanks alles staan zij redelijk positief in het leven.”
De documentaire toont de 27-jarige Adin Mandzo. Hij woont al 17 jaar in Nederland en bezoekt jaarlijks zijn familie in Bosnië. Adin Mandzo gaat in gesprek met de jongeren die wonen in het naoorlogse Bosnië. Zij blijken dezelfde dromen te koesteren als jongeren elders in de wereld. De één droomt van een doorbraak als filmmaker in Hollywood en te worden bekroond met een Oscar. Twee anderen, de vriendinnetjes Fatima en Ramiza van 15 jaar oud, willen arts worden en professioneel handbalspeelster.
De jongeren proberen op een eerlijke manier te leven. Zij willen graag verder, maar lopen in Srebrenica vaak tegen hindernissen op. Ze hebben last van corruptie en ingewikkelde politieke spelletjes. Baantjes zijn moeilijk te vinden, de werkeloosheid is er vijftig procent. Veel relaties lopen stuk omdat deze niet stroken met de etnische achtergronden. Moslims en Serviërs moeten niet mixen, denkt de meerderheid. De jongeren botsen ook met hun ouders, die de geschiedenis blijvend naar voren halen in hun dagelijks leven. “Velen hebben hun dromen verloren. In tegenstelling tot Ramiza en Fatima. Zij hebben nog wel dromen en geloven hierin. Dat vond ik ontzettend mooi”, zegt Adin Mandzo in de documentaire.
Zowel Daniel Koning als de studenten uit Groningen willen de herinnering aan Srebrenica levend houden. “Het is belangrijk dat dit onderwerp in de actualiteit blijft. Alleen met kennis over het verleden kan er op een goede manier gebouwd worden aan een toekomst”, zegt Daniel Koning. “Ik zie hier een belangrijke rol weggelegd voor de Nederlandse regering. Die zou veel gerichter moeten investeren in wederopbouw.” Maar in de Nederlandse politiek is weinig draagvlak voor een actieve rol in het Srebrenica van nu. “Schuld, schaamte en angst beletten Nederland zich direct betrokken te voelen. Daarbij speelt ook een economisch aspect. Als zij nu verantwoordelijkheid nemen, kan dat het signaal geven dat Nederland bekent schuldig te zijn aan het niet ingrijpen toen de genocide plaats had. Dat kan financiële consequenties hebben”, zegt Dion van den Berg, van IKV Pax Christi.
Van den Berg hoopt desondanks dat het nieuwe kabinet wil werken aan erkenning en wederopbouw. “Het is niet zo dat Nederland niets doet. Zij doneren ieder jaar zo’n vijf miljoen euro aan de UNDP voor aan Srebrenica gerelateerde projecten. Ten aanzien van diverse projecten mag je twijfels hebben, er zitten teveel schakels tussen. Daarom is een gerichte aanpak nodig. Er zit nu een ex-Dutchbatter in de Tweede Kamer, Anne Mulder van de VVD. Hij was erbij, misschien kan dat het debat in de Tweede Kamer een extra dimensie geven.”
Naast het politieke spel wordt er ook juridisch nog altijd flink gevochten over de schuldvraag. Daniel Koning citeert Zlatka Efendic die hij in 2009 buiten de rechtzaal in Den Haag sprak. Met drie bussen vol vrouwen was zij vanuit Sarajevo hiernaartoe gekomen. “We waren in Den Haag om Karadzic te confronteren met de nabestaanden van zijn slachtoffers, we wilden hem laten weten: we zijn er nog. Onze aanwezigheid was ook een aanklacht tegen de Nederlandse staat. Wij willen dat Nederland schuld bekend en schadevergoeding betaalt voor het gedrag van Karremans. Hij had ons moeten toelaten op de Dutchbat-basis, ons moeten beschermen. De Nederlandse soldaten hebben zich fatsoenlijk gedragen. Zij waren zoals wij, ze waren heel bang.”
De rechter oordeelde vorig jaar dat de Nederlandse staat in deze niet kan worden aangeklaagd. Nederland werkte in Srebrenica in opdracht van de Verenigde Naties en die geniet absolute immuniteit. Daar leggen de nabestaanden van de slachtoffers zich niet bij neer, zo bleek begin deze maand. Zij hebben een nieuwe aanklacht ingediend. Dit keer tegen Dutchbat-commandant Karremans en majoor Franken. Zij worden individueel beschuldigd van het assisteren bij genocide en oorlogsmisdrijven op 13 juli 1995 in Srebrenica.
- De fototentoonstelling 'Zilverstad: Srebrenica, 15 jaar later' van Daniel Koning is te zien in het Nationaal Monument Kamp Vught van 11 juni t/m 1 augustus 2010. De entree is vrij.
- Het boek 'Zilverstad: Srebrenica, 15 jaar later' is te verkrijgen in de boekhandel.
- De trailer van de film ‘Gestorven voor het leven’ is te zien op www.jongerenvanbosnie.nl
Gerelateerde publicaties:
Politieke kramp rond Srebrenica herdenking
Srebrenica; Hoe zat dat ook alweer?
Wat Dutchbat achterliet
Nieuwe massagraven ontdekt in mei 2008
Getuigen over hun laatste horrordagen in Potocari
Hoe ICMP speurt naar DNA en vermiste personen
